استعدادیابی کودک
۱- سرگذشت واقعی: درک و ابهامزدایی از استعدادیابی
کوروش هشت ساله بود که برای اولین بار به روانشناس مراجعه کرد تا استعدادهایش شناسایی شود. آن روانشناس با بررسی هوش کودک به والدین او گفت که او پسر بسیار با استعدادی است و آینده درخشانی خواهد داشت. سالها می گذشتند و او در پایه نهم به دهم تصمیم به انتخاب رشته گرفت. مشاور مدرسه یک پرسشنامه علائق شغلی به او داد تا آن را تکمیل کند. مشاور مدرسه بر اساس نیمرخ علائق شغلی و معدل نمره های او در دروس مختلف مانند ریاضی به او گفت که در رشته ریاضی تحصیل کند. او پیشرفت تحصیلی خوبی در دوران مدرسه داشت تا اینکه به سن کنکور رسید. هنگامی که در کنکور شرکت کرد نتایج خیلی خوبی به دست آورد و مشاور انتخاب رشته به او گفت که با توجه به بالا بودن نمره های او در درس ریاضی و فیزیک، بهتر است که در دانشگاه رشته مهندسی معماری را انتخاب کند. او برای یادگیری دروس دانشگاهی بسیار تلاش می کرد؛ اما نمره های او در دروس تخصصی پایین تر از حد انتظار بود. او نمیفهمید که چرا نمیتواند با همکلاسیهایش همگام شود. در نهایت به مشاور تحصیلی دانشگاه مراجعه کرد تا علت مساله را بداند. پس از چندین آزمایش، مشخص شد که کوروش استعداد رشته مهندسی معماری را ندارد. کوروش بر اساس نتایج آزمون به این نتیجه رسید که سطح استعداد تجسم فضایی و استعداد مکاننیکی و استعداد سرعت سازماندهی او مناسب با رشته مهندسی معماری نیست و مشاور به او توضیح داد که مشاور انتخاب رشته کنکور او مسیر اشتباهی را به او نشان داده است.
پدران و مادران اندکی هستند که از استعدادهای نهفته فرزندانشان شناخت دارند و می دانند که چه فرصت های شگفت انگیزی در انتظار فرزند آنهاست؟ و در مقابل والدین بسیاری هستند که با تشخیص نادرست یا نشناختن پتانسیل واقعی فرزندانشان، استعدادهای آنها را هدر میدهند.
یک کودک یا نوجوان از کجا میداند که در کدام رشته تحصیلی یا در چه شغلی موفق خواهد شد؟ پدر و مادر آینده نگر به شیوه هوشمندانه از رویاهای فرزندش حمایت میکند و او را در مسیر درست رشد و یادگیری قرار میدهد.
اگر استعدادهای ذاتی کودکان شناخته نشود، ممکن است آنها نتوانند بهترین نسخه خود را نشان دهند. بنابراین، پیش از اینکه آنها در دوره های آموزشی مختلف ثبت نام شوند، بهتر است به کشف تواناییهای ذاتی آنها اقدام کنید.
۲- تشخیص استعداد: یک راهنما برای مادران و پدران
استعداد به میزان آمادگی فرد برای یادگیری و درک سریع موضوعات و مطالب مربوط به یک حوزه خاص و همچنین انجام دادن قابل قبول تکالیف موجود در آن حوزه اشاره دارد. برای نمونه یک دانشآموز دارای استعداد عددی در مقایسه با همسالان خود بهسرعت موضوعات و مطالب مربوط به ریاضی را یاد میگیرد و همچنین در یک بازه زمانی مشخص تعداد تکالیف ریاضی بیشتری را بهصورت صحیح حل میکند. همچنین یک نوجوان دارای استعداد درک موقعیتهای اجتماعی بهسرعت مهارتهای اجتماعی مورد نیاز برای پیشبینی دقیق رویدادهای اجتماعی و قانع کردن دیگران را یاد میگیرد و در یک بازه زمانی مشخص اگر تعدادی تکلیف مربوط به درک اجتماعی در اختیارش گذاشته شود در مقایسه با همسالان خود تعداد تکالیف بیشتری را بهصورت صحیح حل میکند.
در مقابل تعریف دقیقتری از استعداد ارائه کرده است. از نظر گانیه، فرد باهوش به فردی گفته میشود که حداقل دارای یک توانایی طبیعی در یکی از چهار حوزه توانایی است (توانایی هوشی، توانایی خلاقانه مانند حلّ مسئله، توانایی اجتماعی مانند رهبری و تواناییهای مربوط به حسّ پنجگانه) که باعث میشود او جزء ۱۰% بالای توزیع گروه سنی خودش قرار بگیرد. به همین نحو، فرد با استعداد به فردی گفته میشود که در یک حوزه خاص از فعالیتهای انسانی (مانند علم، هنر، ورزش) دارای شایستگیهایی (دانش و مهارت) است که بهصورت منظم توسعه یافته و باعث شده است که او در حوزه مورد نظر، جزء ۱۰% بالای توزیع نمرههای همسالان خود قرار بگیرد. به بیان دیگر استعدادها، مهارتهایی در یک حوزه خاص از فعالیتهای انسانی هستند که بر پایه تواناییهای سطح بالایی قرار دارند و از طریق آموزش پیوسته، توسعه یافتهاند. مطابق با دیدگاه گانیه یک توانایی (توانایی هوشی، توانایی خلاقانه مانند حلّ مسئله، توانایی اجتماعی مانند رهبری و تواناییهای مربوط به حسّ پنجگانه) میتواند در توسعه بسیاری از استعدادهای مختلف نقش داشته باشد و در مقابل، هر استعداد میتواند ترکیبی از تواناییهای مختلف را بهکار بگیرد.
۳- نشانههای کودکان با استعداد
علائم و نشانه های استعداد در کودکان متنوع و چندوجهی است. با شناخت و پرورش زودهنگام این توانایی ها، والدین و مربیان می توانند به این کودکان کمک کنند تا به پتانسیل کامل خود برسند و در محیط های تحصیلی و اجتماعی پیشرفت کنند. توجه به این نکته مهم است که همه کودکان با استعداد همه نشانه های رفتاری را نشان نمی دهند و برخی از کودکان ممکن است یک استعداد خاص را داشته باشند؛ اما آن استعداد در رفتارهای ظاهری کودک نمود نداشته باشد.
تشخیص استعداد برای افراد غیر متخصص دشوار است؛ با وجود این، علائم زیر در سنین مختلف نشاندهنده این است که کودک یک یا چند استعداد خاص در یک زمینه مشخص دارد:
۳-۱- علائم و نشانههای استعداد در سنین قبل از ورود به مدرسه
- توانایی تشخیص حروف و صداهای آنها؛
- توانایی یادگیری الفبا؛
- توانایی یادگیری رنگها، اشکال، حروف و اعداد؛
- توانایی تشخیص اعداد و شمارش؛
- توانایی درک مفاهیم پایه ریاضی؛
- توانایی آگاهی فضایی و درک اشکال؛
- توانایی پیروی از دستورالعملها؛
- توانایی تشخیص صداهای مشابه؛
- توانایی به خاطر سپردن اطلاعات ارائه شده بهصورت شفاهی در مقایسه با سایر همسالان؛
- توانایی درک سریع زبان گفتاری در مقایسه با سایر همسالان؛
- توانایی درک سربع معنای لطیفه یا معماها در مقایسه با سایر همسالان؛
- توانایی درک نشانههای غیرکلامی، مانند حالات چهره؛
- توانایی تشخیص اشکال و الگوها؛
- توانایی هماهنگی دست و چشم؛
- توانایی کپی کردن یا ترسیم اشکال؛
۳-۲- علائم و نشانههای ناتوانیهای یادگیری در سنین کمتر از ۱۳ سال
- توانایی فهم سریع سؤالات ریاضی در مقایسه با سایر همسالان؛
- توانایی نگارش انشاء در مقایسه با سایر همسالان؛
- توانایی یادگیری و یادآوری مفاهیم پایه ریاضی؛
- توانایی درک مفاهیم پیچیده زمان و پول در مقایسه با سایر همسالان؛
- توانایی درک اطلاعات در محیطهای پر سر و صدا؛
- توانایی درک جملات پیچیده در مقایسه با سایر همسالان؛
- توانایی درک مفاهیم انتزاعی در مقایسه با سایر همسالان؛
- توجه عالی برای تلویزیون یا فیلم های مورد علاقه؛
- توانایی به یادسپاری زمانها، آدرسها یا نام کشورها در سنین پایین زمان دقیق وعده یا قول داده شده از سوی والدین و اطرافیان؛
- توانایی یادگیری ترتیب روزهای هفته و ترتیب ماه ها و فصلهای سال؛
- توانایی یادگیری سریع یک زبان خارجی در مقایسه با سایر همسالان خود؛
- توانایی انجام بازی با پازلها و اسباببازی بزرگتر از محدوده سنی؛
- خواندن زود هنگام تابلوهای فروشگاه ها و خیابان ها؛
- توانایی خواندن نام ها، حروف و کلمات چاپی؛
- بسیار پرحرف و عاشق صحبت کردن با بزرگسالان؛
- علاقه مند به چگونگی و چرایی پدیده های طبیعی مانند روز و شب و تغییر فصول؛
- توانایی یادگیری و پیشرفت سریع در یک ورزش؛
- توانایی یادگیری و نواختن یک ساز موسیقی زودتر از همسالان خود؛
- توانایی پرسیدن سوالهای درست ازبزرگسالان درباره مفاهیم علمی و محیط پیرامون؛
- توانایی خواندن کتاب های ساده قبل از پنج سالگی؛
- توانایی انجام بازی های فکری و رقابتی مانند شطرنج؛
- توانایی انجام بازی های فکری کامپیوتری؛
- داشتن گنجینه لغات گسترده در مقایسه با همسالان خود؛
- دایره لغات عظیم، حافظه عظیم برای حقایق، رویدادها و اطلاعات؛
- توانایی درک چهار عمل اصلی ریاضی و حل ذهنی مسائل عددی زودتر از همسالان خود؛
- توانایی داستان گویی و ساخت داستانهای کوتاه و تعریف آن برای بزرگسالان؛
- توانایی درک به احساسها و هیجانهای دیگران و نشان دادن شفقت و همدلی نسبت به آنها؛
- علاقمند به بحث و استدلال با بزرگسالان درباره مسائل علمی؛
- کنجکاوی زیاد و پرسیده سوالهایی درباره چرا و علت پدیده ها و مفاهیم علمی؛
۳-۳- علائم و نشانههای استعدادهای در سنین ۱۳ سال به بالا
- توانایی یافتن گزینه مناسب برای حل چالشها و مسائل زندگی در کوتاهترین زمان؛
- توانایی مقایسه درست و سریع شباهتها و تفاوتهای موجود میان مجموعه ای از حروف، اعداد، اشیاء، تصاویر یا الگوها یکی پس از دیگری یا به صورت همزمان؛
- توانایی درک، ترکیب و سازماندهی اطلاعات درون یک الگوی با معنی در کوتاهترین زمان؛
- توانایی درک سریع ارتباط بین وقایع گذشته و وضعیت کنونی به منظور دستیابی به یک نتیجه گیری منطقی؛
- توانایی به یادآوری اطلاعات مانند کلمات، اعداد، اشکال و روشها؛
- توانایی تشخیص یا آشکار کردن یک الگوی معین مخفی شده در سایر محرکهای محیطی مانند یک عدد، یک شیء، یک کلمه یا یک صدا؛
- توانایی درک سریع کار سیستمها و ماشینآلات مکانیکی از جمله دانش اصول اولیه مکانیک مانند استاتیک و دینامیک؛
- توانایی عیبیابی، بهرهبرداری و تعمیر تجهیزات مکانیکی در کوتاهترین زمان؛
- توانایی حل مسائل پیچیده مرتبط با عدد و رقم در کوتاهترین زمان؛
- توانایی درک علت رفتار فعلی خود یا رفتارهای فعلی دیگران در کوتاهترین زمان؛
- توانایی پیش بینی دقیق پیامدهای رفتار خود یا رفتار دیگران در موقعیت های اجتماعی مختلف؛
- توانایی تشخیص درست هیجان طرف مقابل از روی حالات چهرهای و رفتارهای غیر کلامی؛
- توانایی درک پیام اصلی، جزئیات کلامی، معنای موجود در کلمات و جملات خوانده شده بهصورت درست؛
- توانایی بازشناسی و درک منظور سخن دیگران؛
- توانایی درک سریع شباهت یا تفاوت بین مفاهیم همطبقه و همچنین روابط علت و معلولی بین مفاهیم یا بین پدیدهها و رویدادهای قابل مشاهده؛
- توانایی درک سریع روابط فضایی بین اشیاء و تجهیزات کاری؛
- توانایی تجسم جهت، زاویه، عرض، طول یا ارتفاع اشیاء و اجسام در صورت چرخش دوبعدی یا سهبعدی؛
- توانایی بیان راهکارهای نوآورانه یا خلق ایده های زیرکانه و غیرمعمول برای حل یک مساله؛
- توانایی تمرکز بر روی یک کار در یک دوره زمانی بدون حواس پرتی؛
- توانایی تمرکز بر یک منبع صوتی در حضور سایر صداهای مزاحم؛
- توانایی همتا کردن یا تفکیک رتگها و همچنین سایه و روشنهای رنگی آنها؛
- توانایی صحبت کردن به صورت واضح و بدون ابهام؛
به طور کلی، علائم و نشانه های استعداد در کودکان می تواند بسیار متفاوت باشد، اما همه آنها به یک موضوع مشترک اشاره می کنند: کودکی کنجکاو، خلاق و مشتاق یادگیری. با شناخت و پرورش این ویژگی ها، والدین و مربیان می توانند به کودکان بااستعداد کمک کنند تا به پتانسیل کامل خود برسند و از توانایی های منحصر به فرد خود نهایت استفاده را ببرند. بدیهی است که یک کودک در همه حوزه ها استعداد ندارد و خیلی مهم است که تشخیص داده شود که او در کدام زمینه مشخص استعداد دارد.
۴- پیامدهای تشخیص زودهنگام استعداد
شناسایی و پرورش استعدادها از سنین پایین، کلید دستیابی به موفقیتهای بزرگ در زندگی است. این امر نه تنها مسیر تحصیلی و شغلی فرد را هموار میکند، بلکه به افزایش اعتماد به نفس و رضایت درونی او نیز میانجامد. در ادامه به بررسی پیامدهای تشخیص زودهنگام استعداد در دوران کودکی و نوجوانی میپردازیم.
۴-۱- پیامدهای تشخیص زودهنگام استعداد در کودکی
برخی از والدین از چهار یا پنج سالگی فرزندشان را در یک کلاس هنری مانند موسیقی یا نقاشی، یا در یک کلاس ورزشی مانند فوتبال ثبت نام می کنند به این امید که کودکشان در آینده یک هنرمند یا یک ورزشکار حرفه ای شود. می دانیم که بسیاری از این کودکان در جوانی هرگز به موفقیت بزرگی نمی رسند؛ چون کلاسهایی که در آن آموزش می بینند هماهنگ با استعدادهایشان نیست.
استعداد همانند یک بذر کوچک است و برای رشد و شکوفایی نیاز به خاک، تغذیه و آب و هوای خوب نیاز دارد. حتی اگر خاک، تغذیه و آب و هوای خوب وجود داشته باشد؛ اما بذر کاشته شده به نادرستی انتخاب شده باشد هیچ بذری نمی روید.
تشخیص درست و زودهنگام استعدادها می تواند به والدین کمک کند تا فرصت ها و دوره های آموزشی مناسبی را برای رشد و پرورش استعدادهای کودک فراهم کنند. ثبت نام او در دوره های آموزشی تخصصی یا مدارسی که استعدادهای خاص کودک را برآورده میکنند، میتواند منجر به پیشرفت روزافزون و موفقیت بیشتر در آن زمینه شود. علاوه بر این، تشخیص زودهنگام استعدادها می تواند عزت نفس و اعتماد به نفس کودک را افزایش دهد، زیرا او به دلیل اینکه در کلاسی آموزش می بیند که با استعدادهای خدادادی اش هماهنگ است و تقویت بیشتری از مربی خود دریافت می کند.
هر کودکی منحصر به فرد است و اگر هزینه ای که برای یادگیری او انجام می شود در مسیر درست قرار بگیرد او آینده موفقی خواهد داشت. آینده فرزندتان در گرو تصمیم امروز است. به خاطر داشته باشیم که استعداد نیز همانند هوش ذاتی است و تا سن هجده سالگی در یک محیط مناسب رشد می کند. هر چقدر که استعدادهای فرد در سنین پایین شناسایی شود به همان میزان می توان محیط مناسب تری را برای پرورش استعداد او ایجاد کرد.
۴-۲-پیامدهای تشخیص زودهنگام استعداد در نوجوانی
بسیاری از والدین هنوز از استعدادهای پنهان فرزندان خود بی خبر هستند؛ اما تلاش می کنند که با ثبت نام در مدارس خاص، خرید کتابهای کمک درسی، ثبت نام در کلاس تقویتی یا کلاس کنکور فرزندشان در رشته های پزشکی یا مهندسی موفق شود.
بیشتر والدین دوست دارند که فرزندشان پزشک یا مهندس شود و برای این منظور شاید حتی فرزندشان را بر خلاف میل باطنی در پایه نهم مجبور به انتخاب رشته علوم تجربی یا ریاضی می کنند. دانش آموزان باهوش بسیار زیادی وجود دارند که علیرغم داشتن هوش بالا در زندگی تحصیلی و شغلی خود موفق نیستند. بسیاری از چنین افرادی هرگز پزشک یا مهندس درجه یک نمی شوند؛ چون پتانسیل موفقیت در چنین رشته هایی را ندارند و آنها برای موفقیت در رشته های دیگری زاده شده اند.
یک نفر میتواند باهوش باشد، اما استعداد رشد یافتهای در یک حوزه خاص از فعالیتهای انسانی (مانند پزشکی، مهندسی، وکالت) را نداشته باشد. سطح هوش به طور کلی نشان دهنده آمادگی برای یادگیری و پیشرفت در برنامه های آموزشی است؛ دو دانش آموز می توانند نمره هوشی یکسان داشته باشند؛ اما استعدادهایشان متفاوت باشد و تفاوت در نوع استعدادهای آنها باعث شود که نفر اول در درس زیست شناسی پیشرفت بالایی داشته باشد و نفر دوم در زمینه درس شیمی نمره بالاتری به دست بیاورد.
آزمایشگاه روان سنجی ما به عنوان قطب نمای تحصیلی فرزند شما عمل می کند و می تواند مسیر موفقیت تحصیلی و شغلی را به او نشان دهد. ما با شناسایی زودهنگام تواناییهای طبیعی فرزندتان، میتوانیم به او کمک کنیم تا او رشته تحصیلی مناسبی را انتخاب کند که با توانایی ها، علایق و ویژگیهای شخصیتی اش همخوانی بیشتری داشته باشد و به شغلی موفقتر و رضایتبخشتر منجر شود.
